Waarom heet Goirle tijdens carnaval Ballefruttersgat?

Na vier gebroken naaimachinenaalden op een stugge blauwe kiel weet je precies hoeveel lagen stof een carnavalsjas kan hebben. Tijdens carnaval goirle vieren de inwoners feest onder een bijzondere naam: Ballefruttersgat. Die naam verwijst rechtstreeks naar de eeuwenoude geschiedenis van het maken van kaatseballen, een ambacht dat Goirle ooit op de Europese kaart zette.

Wie voor het eerst voet zet in het dorp onder de rook van Tilburg kijkt misschien even vreemd op van de term. Toch zit er geen spatje spot bij. Het is pure trots op noeste handenarbeid die generaties lang het brood op de plank bracht.

Wat is een Ballefrutter precies?

Om de naam te begrijpen moeten we een flink eind terug in de tijd, naar de zestiende en zeventiende eeuw. In Goirle ontstond een bloeiende huisnijverheid rond het maken van ballen voor het kaatsspel. Kaatsen was in die tijd immens populair in de Nederlanden, Vlaanderen en Frankrijk. Voor dat spel had je stevige, veerkrachtige ballen nodig die tegen een flinke stoot konden.

Zo'n kaatsebal werd met de hand gemaakt. Mannen en vrouwen naaiden stukjes leer aan elkaar en vulden die vervolgens met koeienhaar of paardenhaar. Dat vullen en aandrukken met een speciale houten pen noemden de dorpelingen 'frutten'. Het was een priegelwerkje waar je eeltige vingers en flink wat geduld voor nodig had. Wie de hele dag ballen zat te vullen, werd in de volksmond vanzelf een ballefrutter genoemd.

Het was zwaar en stoffig werk. De geur van gelooid leer en bewerkt haar hing permanent in de kleine wevershuisjes. Rijk werd bijna niemand ervan, maar het ambacht zorgde er wel voor dat Goirle bekendstond om ballen van topkwaliteit. Zelfs vanuit Franeker en Brussel wisten sporters de Goirlese kaatseballen te vinden.

Hoe Ballefruttersgat de officiële carnavalsnaam werd

Toen het openbare carnaval na de Tweede Wereldoorlog overal in Brabant een vaste vorm kreeg, zochten dorpen naar een eigen identiteit. Veel plaatsen kozen een geuzennaam die verwees naar een lokaal historisch spotberoep, een dier of een typisch streekproduct.

Kijk maar naar de rest van de provincie. In Boxtel kozen ze voor Eendengat (vaak geschreven als Indegat), in Veldhoven werd het Rommelgat en in Mierlo vieren ze feest in het Kersenrijk, terwijl buurdorp Mierlo-Hout bekendstaat als Kluppelland of Hout 't Hout. Goirle hoefde niet lang te zoeken. De historische kaatseballenmaker lag zó voor de hand dat de keuze snel gemaakt was: Goirle werd Ballefruttersgat.

In de jaren zestig en zeventig werd de naam officieel omarmd door de carnavalsstichting en de plaatselijke verenigingen. Sinds die tijd regeert de Prins van Ballefruttersgat vijf dagen lang over het dorp en hangt de vlag met trots aan de gevels.

De naam op straat, wagens en kleding

Wie met carnaval door het centrum van Goirle loopt, ziet de verwijzing overal terug. Het begint al bij de borden bij de dorpsgrenzen die tijdelijk worden overgeplakt. Maar de echte traditie zie je pas als je naar de mensen zelf kijkt.

• Carnavalswagens in de grote optocht verwerken bijna elk jaar wel een knipoog naar ballen, frutterswerk of naalden in hun ontwerpen.
• Dweilorkesten en carnavalsverenigingen dragen de naam vaak trots geborduurd op hun rugpand of kiel.
• In de lokale teksten en liedjes komt het woord steevast terug, vaak met een flinke dosis zelfspot.
• Op jassen en kielen zie je specifieke dorpsinsignes waar de traditionele kaatsebal een hoofdrol op speelt.

In tegenstelling tot steden waar een strak voorgeschreven uniform geldt, zie je tijdens carnaval in Goirle een gezellige mix. Je ziet er boerenkielen, maar ook bontgekleurde jasjes vol met alle carnavalsemblemen die door de jaren heen zijn verzameld. Juist die combinatie van traditie en eigen invulling maakt de sfeer gemoedelijk.

De beste carnavalsjas vertelt een verhaal: één blik op de mouwen en je weet precies welke dorpen iemand heeft bezocht.

Zo zet je een carnavalsembleem strak op je kiel

Of je nu een embleem van Ballefruttersgat hebt gescoord of herinneringen van andere dorpen op je jas wilt zetten, het vastzetten vraagt even wat aandacht. Strijklijm laat na twee avonden hossen in een warm café namelijk geheid los door het zweet en het bier. Vastnaaien blijft de enige methode die het hele seizoen heel blijft.

1. Was je kiel of jas van tevoren als deze nieuw is. Daarmee haal je de chemische appretlaag uit de stof, zodat lijm en steken beter hechten.
2. Bepaal de plek en zet het embleem eerst vast met twee spelden of een klein stukje schilderstape.
3. Strijk het embleem kort voor met een theedoek ertussen, zodat de smeltlaag aan de achterkant alvast een beetje plakt.
4. Rijg een stevige polyester naaigaren door een naald met een scherpe punt. Gebruik geen goedkoop katoengaren, want dat knapt als er iemand langs je schuurt.
5. Naai met een festonsteek of een kleine achtersteek net binnen de geborduurde buitenrand rondom.
6. Werk de draad aan de binnenkant van je jas netjes af met een dubbele knoop en knip hem niet te kort af.

Wie twijfelt over de juiste naalddikte of het onderhoud van een volle jas kan rustig onze veelgestelde vragen bekijken voor handige tips over wassen en strijken.

Hoe kies je het juiste embleem voor carnaval in Goirle?

Bij het opbouwen van je carnavalsjas draait het om balans. Een groot rugelement van Ballefruttersgat vormt vaak de basis, waarna je de borst en mouwen opvult met kleinere jaaremblemen, verenigingsbadges of grappige spreuken. Let bij het kopen altijd op de dichtheid van het borduurwerk. Goedkope badges rafelen snel langs de randen als je langs een houten bar schuurt, terwijl een stevig overlockte rand jarenlang meegaat.

Veelgestelde vragen

Waar komt het woord frutten precies vandaan? Frutten is een oud Brabants dialectwoord voor priegelen, knutselen of iets met de vingers in elkaar zetten. Bij het maken van kaatseballen sloeg het specifiek op het strak aandrukken van paardenhaar in de leren bal met behulp van een houten pen.

Worden er tegenwoordig nog kaatseballen gemaakt in Goirle? Niet meer op commerciële schaal zoals vroeger. Het ambacht verdween toen moderne sportmaterialen en rubber de markt overnamen, maar heemkundekringen en hobbyisten demonstreren het historische proces nog regelmatig tijdens lokale evenementen.

Moet ik verplicht in boerenkiel naar carnaval in Ballefruttersgat? Nee, in Goirle ben je vrij om te dragen wat je wilt. Zowel een traditionele boerenkiel met dorpskleuren als een compleet verkleedpak worden door elkaar gedragen in de kroegen en langs de optochtroute.